თუ საქართველოში არის მხატვარი, რომელსაც ყველა იცნობს, ეს ნიკო ფიროსმანია. მისი მარტივი, მაგრამ საოცრად გამომსახველი ნახატები ქეიფებით, ცხოველებითა და ძველი ტფილისის ცხოვრების სცენებით ქართული ხელოვნების სიმბოლოდ იქცა. ეს სტატია უცხოელ სტუმრებსაც და ხელოვნების ადგილობრივ მოყვარულებსაც გამოადგება. გიამბობთ ფიროსმანზე, სხვა მნიშვნელოვან მხატვრებზე და იმაზე, სად შეიძლება მათი ნამუშევრების ნახვა.
ვინ იყო ფიროსმანი
ნიკო ფიროსმანაშვილი (ფიროსმანი) 1862 წელს დაიბადა კახეთში, სოფელ მირზაანში, ღარიბ გლეხის ოჯახში. ადრე დაობლდა, მსახურად მუშაობდა, შემდეგ ტფილისში გადავიდა. მას სამხატვრო განათლება არ მიუღია — თვითნასწავლი იყო.
ფიროსმანი სარჩოს დუქნებისა და მაღაზიების აბრების ხატვით შოულობდა, ასევე ნახატებით, რომლებსაც დაწესებულებებში კიდებდნენ. ხშირად შავ მუშამბაზე ხატავდა და მის მუქ ფონს გამოსახულების ნაწილად იყენებდა. უხდიდნენ საჭმლით, ღვინითა და მცირე თანხით.
აღმოჩენა და ტრაგიკული ბედი
1912 წელს ფიროსმანის ნამუშევრები შენიშნეს ახალგაზრდა მხატვრებმა და პოეტებმა — ძმებმა ზდანევიჩებმა და მიხეილ ლე-დანტიუმ. მათ მის ნახატებში დიდი ხელოვნება დაინახეს და მათი შეგროვება და პოპულარიზაცია დაიწყეს. ფიროსმანის ნახატები მოსკოვშიც კი გამოიფინა.
თუმცა აღიარება ძალიან გვიან მოვიდა. მხატვარი სიღარიბეში ცხოვრობდა და 1918 წელს ტფილისში, გაჭირვებაში გარდაიცვალა. მისი დაკრძალვის ადგილი ზუსტად ცნობილი არ არის.
დღეს ფიროსმანი ერთ-ერთ მთავარ ქართველ მხატვრად ითვლება, მისი ნახატები კი ეროვნული საგანძურია.
რას ხატავდა ფიროსმანი
- ქეიფებს — ადამიანები გრძელ სუფრასთან, თამადა, ყანწი ღვინით;
- ცხოველებს — ჟირაფს, ირემს, დათვებს, ხარებს, ვირებს — საოცრად ადამიანური თვალებით;
- პორტრეტებს — ვაჭრების, მეთევზეების, მეეზოვეების;
- ნატურმორტებს ღვინით, პურით, თევზით, ხილით;
- ცხოვრების სცენებს — დღესასწაულები, მოსავლის აღება, სოფელი.
მისი სტილი ნაივური ხელოვნებაა (პრიმიტივიზმი): ბრტყელი ფიგურები, კაშკაშა ფერები მუქ ფონზე, სიმარტივე და ღრმა გულწრფელობა.
ლეგენდა მილიონ ვარდზე
ცნობილი ისტორიის თანახმად, ფიროსმანს უყვარდა ტფილისში გასტროლებზე ჩამოსული ფრანგი მსახიობი მარგარიტა, და ერთხელ მისი სახლის წინ მოედანი ყვავილებით აავსო. ამ ისტორიის სანდოობა სადავოა, მაგრამ ლეგენდა „მილიონი ალისფერი ვარდის" შესახებ პოპულარული სიმღერის საფუძველი გახდა. ფიროსმანმა ასევე დახატა პორტრეტი „მსახიობი მარგარიტა".
სად ვნახოთ ფიროსმანის ნახატები
- ეროვნული გალერეა (დიმიტრი შევარდნაძის სახელობის) რუსთაველის გამზირზე თბილისში — საქართველოს ეროვნული მუზეუმის სისტემაში შედის. აქ ფიროსმანის ნამუშევრების ერთ-ერთი უდიდესი კოლექციაა, ასევე სხვა ქართველი მხატვრების ნამუშევრები.
- ფიროსმანის სახლ-მუზეუმი მირზაანში (კახეთი) — პატარა მუზეუმი მხატვრის სამშობლოში, სადაც მისი ცხოვრების შესახებ შეიტყობთ. მოსახერხებელია სიღნაღში მოგზაურობასთან შეთავსება.
- სიღნაღი — ადგილობრივ მუზეუმშიც ზოგჯერ ფიროსმანის ნამუშევრებია გამოფენილი.
რჩევა: ვიზიტამდე შეამოწმეთ, რომელი დარბაზებია ღია — ექსპოზიციები პერიოდულად იცვლება.
მეოცე საუკუნის სხვა ქართველი მხატვრები
- ლადო გუდიაშვილი (1896–1980) — დახვეწილი, ფანტასტიკური ნახატები ძველი ტფილისის სცენებითა და მითოლოგიური სიუჟეტებით. ცნობილია მოხატულობებითაც.
- დავით კაკაბაძე (1889–1952) — მოდერნისტი მხატვარი, ექსპერიმენტატორი, იმერეთის პეიზაჟების ავტორი.
- ელენე ახვლედიანი (1901–1975) — ძველი თბილისის პეიზაჟები, თეატრალური დეკორაციები.
- შალვა ქიქოძე, სერგო ქობულაძე და სხვები — სხვადასხვა მიმართულების ოსტატები.
მათი ნამუშევრების ნახვა ეროვნულ გალერეასა და თბილისის სხვა მუზეუმებშიც შეიძლება.
თანამედროვე ხელოვნება
თბილისი დღეს ცოცხალი არტ-სცენის ქალაქია:
- თანამედროვე ხელოვნების გალერეები ცენტრში და სოლოლაკის, ვაკისა და ვერის უბნებში;
- ფაბრიკა და სხვა კრეატიული სივრცეები გამოფენებითა და სტრიტ-არტით;
- ქუჩის ხელოვნება — გრაფიტი და მურალები სხვადასხვა უბანში;
- მშრალი ხიდი — ბაზარი, სადაც ადგილობრივი მხატვრები ნახატებს ყიდიან, მათ შორის ფიროსმანის სტილში.
ფიროსმანი ყოველდღიურ ცხოვრებაში
ფიროსმანის სახეებს ყველგან შეხვდებით: რესტორნების აბრებზე, ღვინის ეტიკეტებზე, სუვენირებზე, ინტერიერებში. თბილისის ბევრი დუქანი „ფიროსმანის სტილშია" გაფორმებული — კედლებზე მისი ქეიფების ასლებით.
როგორ ავაწყოთ მარშრუტი
- თბილისი: ეროვნული გალერეა რუსთაველზე (1,5–2 საათი) → სეირნობა სოლოლაკში → მშრალი ხიდი (თანამედროვე მხატვრების ნახატები).
- კახეთი: სიღნაღი → მირზაანი (ფიროსმანის სახლ-მუზეუმი) → მარნები.
მოკლედ
ნიკო ფიროსმანი — თვითნასწავლი, რომელიც ტფილისის დუქნებისთვის აბრებს ხატავდა და სიღარიბეში გარდაიცვალა, — დღეს ქართული ხელოვნების სიმბოლოა. ნახეთ მისი ქეიფები და ცხოველები ეროვნულ გალერეაში რუსთაველის გამზირზე, ეწვიეთ მის მშობლიურ მირზაანს და აღმოაჩინეთ გუდიაშვილი, კაკაბაძე და თბილისის თანამედროვე არტ-სცენა. ეს საქართველოს სულის ხელოვნების მეშვეობით გაგების საუკეთესო გზაა.
