თუ ოდესმე გსმენიათ ქართული სუფრული სიმღერა, ალბათ გახსოვთ ის შეგრძნება: სამი ხმა, რომლებიც ევროპული ყურისთვის რთულ, ოდნავ „უსწორმასწორო" ჰარმონიაში ერთმანეთს ეხლართება და ჟრუანტელს გგვრით. ქართული მრავალხმიანობა მსოფლიოს ერთ-ერთი ყველაზე ძველი და უჩვეულო სასიმღერო ტრადიციაა, ხალხური ცეკვები კი სანახაობრივი, ვაჟკაცური და წარმოუდგენლად ტექნიკურია. გიამბობთ, რა უნდა იცოდეთ და სად შეიძლება ამ ყველაფრის ნახვა.
ქართული პოლიფონია
ქართული ხალხური მუსიკის მთავარი თავისებურება მრავალხმიანობაა (პოლიფონია). სიმღერების უმეტესობა მინიმუმ სამ ხმაში სრულდება:
- ზედა ხმა (მთქმელი) — მელოდიას მიუძღვის, ხშირად იმპროვიზაციას აკეთებს;
- შუა ხმა (მოძახილი) — პასუხობს და ავსებს;
- ბანი — საფუძველს იჭერს; მას ხშირად ადამიანთა ჯგუფი მღერის.
ქართული პოლიფონიის ჰარმონიები ჩვეული ევროპული წესებით არ იგება: აქ ბევრია დისონანსი, პარალელური კვინტები და უჩვეულო ინტერვალები. ამიტომ ჟღერადობა ერთდროულად უძველესიც და თანამედროვეც გეჩვენებათ.
2001 წელს იუნესკომ ქართული მრავალხმიანობა კაცობრიობის ზეპირი და არამატერიალური მემკვიდრეობის შედევრად აღიარა, მოგვიანებით კი ის არამატერიალური კულტურული მემკვიდრეობის წარმომადგენლობით სიაში შევიდა.
„ჩაკრულო" კოსმოსში
ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი ქართული სიმღერაა კახური სუფრული „ჩაკრულო". 1977 წელს მისი ჩანაწერი „ვოიაჯერის" ოქროს ფირფიტაზე შეიტანეს — დედამიწელების გზავნილი არამიწიერი ცივილიზაციებისთვის, რომელიც კოსმოსში გაგზავნეს. ასე გაფრინდა ქართული მრავალხმიანობა მზის სისტემის ფარგლებს გარეთ.
რეგიონული სტილები
საქართველოს ყველა რეგიონი თავისებურად მღერის:
- კახეთი — გაწელილი, ნელი სიმღერები გრძელი მელოდიური ხაზებით. კლასიკური მაგალითია „ჩაკრულო", „მრავალჟამიერი".
- გურია — ყველაზე რთული პოლიფონია, ზედა ხმის ვირტუოზული გადაძახილებით — კრიმანჭულით, რომელიც იოდლს ჰგავს.
- სვანეთი — მკაცრი, არქაული სიმღერები, ხშირად რიტუალური, ფერხულით თანხლებული.
- სამეგრელო — მელოდიური, ლირიკული სიმღერები.
- რაჭა, იმერეთი, აჭარა — საკუთარი განსაკუთრებული ტრადიციები და რეპერტუარი.
სუფრული სიმღერები
სუფრაზე სიმღერა ნადიმის განუყოფელი ნაწილია. თამადის სადღეგრძელოები სიმღერით ენაცვლება. ყველაზე ცნობილი სუფრულია „მრავალჟამიერი", რომელსაც მასპინძლის ან ზეიმის მიზეზის პატივსაცემად მღერიან. თუ სუფრაზე მოხვდებით, ნუ გაგიკვირდებათ: ახალგაზრდებმაც კი, რომლებიც თანამედროვე მუსიკას უსმენენ, ეს სიმღერები ზეპირად იციან.
საეკლესიო გალობა
ქართული საეკლესიო მუსიკაც მრავალხმიანია. თბილისში, მცხეთაში ან მონასტრებში ლიტურგიის დროს მოისმენთ გუნდებს, რომლებიც უძველესი წესებით გალობენ. ბევრი საგალობელი შუა საუკუნეების ხელნაწერებიდან მომდინარეობს.
ხალხური საკრავები
- ფანდური — სამსიმიანი სიმებიანი საკრავი, პოპულარული აღმოსავლეთ საქართველოში.
- ჩონგური — დასავლეთ საქართველოს ოთხსიმიანი საკრავი რბილი ჟღერადობით.
- ფანდური და ჩონგური ხშირად აკომპანირებს სიმღერას.
- სალამური — ხის სალამური, ერთ-ერთი უძველესი საკრავი.
- ჭიბონი და გუდასტვირი — ქართული სტვირები: ჭიბონი აჭარისთვისაა დამახასიათებელი, გუდასტვირი — რაჭისა და აღმოსავლეთ საქართველოსთვის.
- დოლი — დასარტყამი, რომელიც ცეკვებში რიტმს აძლევს.
- ჭუნირი — ხემიანი საკრავი, დამახასიათებელი სვანეთისთვის.
- ჩანგი — სვანური ქნარი.
ხალხური ცეკვები
ქართული ცეკვები დაუვიწყარი სანახაობაა. მამაკაცები თითებზე ცეკვავენ პუანტების გარეშე, ასრულებენ ნახტომებს, ბრუნებს და რთულ მოძრაობებს მუხლებზე. ქალები კი ნაზად მოძრაობენ, თითქოს სცენაზე სრიალებენ.
ყველაზე ცნობილი ცეკვებია:
- ქართული — წყვილური, რომანტიკული და თავშეკავებული ცეკვა. მამაკაცი ქალს არ ეხება, რითაც პატივისცემასა და აღფრთოვანებას გამოხატავს.
- ხორუმი — საომარი ცეკვა აჭარიდან, რომელიც ბრძოლისთვის მზადებას გამოხატავს.
- ხევსურული — მთის ცეკვა ხმლებითა და ფარებით, რომელიც შერკინებას გვიჩვენებს.
- აჭარული — მხიარული ცეკვა აჭარიდან ფერადი კოსტიუმებითა და ეშხით.
- სიმდი — ოსური ტრადიციებით შთაგონებული, ნაზი და საზეიმო ცეკვა.
- ყაზბეგური — ყაზბეგელი მთიელების დინამიკური და რთული ცეკვა.
- ფარცა — გურიის სადღესასწაულო ცეკვა, მოცეკვავეთა შეჯიბრზე აგებული.
სუხიშვილების ანსამბლი
საქართველოს ეროვნული ბალეტი „სუხიშვილები" ქვეყნის ყველაზე ცნობილი ხალხური ცეკვის ანსამბლია, რომელიც 1945 წელს დაარსდა. მისმა გამოსვლებმა მთელი მსოფლიო მოიარა. თუ თბილისში ხართ, აფიშა შეამოწმეთ — სუხიშვილების ცოცხლად ნახვა მოგზაურობის ერთ-ერთი უძლიერესი შთაბეჭდილებაა.
ასევე ცნობილია ანსამბლი „ერისიონი" და მრავალი პროფესიული და სამოყვარულო კოლექტივი.
მრავალხმიანი სიმღერის ანსამბლები
ცნობილ კოლექტივებს შორისაა ანსამბლი „რუსთავი", რომელიც 1960-იანი წლებიდან გამოდის, ასევე ათობით ახალგაზრდა ჯგუფი, რომლებიც რეგიონულ სტილებს აცოცხლებენ. თბილისში ხშირად იმართება პოლიფონიის კონცერტები პატარა დარბაზებსა და ეკლესიებში.
სად მოვისმინოთ და ვნახოთ
- კონცერტები თბილისში. ადევნეთ თვალი საკონცერტო დარბაზებისა და თეატრების აფიშას: ცეკვისა და პოლიფონიის ანსამბლების გამოსვლები რეგულარულად იმართება, განსაკუთრებით ტურისტულ სეზონზე.
- რესტორნები ცოცხალი მუსიკით. ბევრი ტრადიციული რესტორანი საღამოს პროგრამებს ხალხური სიმღერითა და ცეკვით აწყობს. ხარისხი სხვადასხვაა: ჯობია აირჩიოთ ადგილები, სადაც პროფესიული ანსამბლები გამოდიან.
- ფესტივალები. ზაფხულსა და შემოდგომაზე საქართველოში ხალხური შემოქმედების ფესტივალები იმართება. განსაკუთრებით ბევრი გამოსვლაა თბილისობაზე და დამოუკიდებლობის დღეს, 26 მაისს.
- სუფრა საოჯახო სასტუმროში. ყველაზე ავთენტურია სიმღერის მოსმენა ჩვეულებრივ სოფლის სუფრასთან. კახეთში, გურიასა თუ სვანეთში მასპინძლები ხშირად მღერიან სტუმრებისთვის.
- ეკლესია. საკვირაო მსახურება უძველესი საეკლესიო მრავალხმიანობის მოსმენის უფასო შესაძლებლობაა.
როგორ მოვიქცეთ გამოსვლებზე
- კონცერტზე ციმციმის გარეშე გადაიღეთ.
- რესტორანში ტაში ტაქტში დაუკარით — ეს მისასალმებელია.
- თუ ცეკვაზე გიწვევენ, ნუ მოგერიდებათ: ქართველებს უხარიათ, როცა სტუმრები ცდილობენ.
- სუფრაზე, თუ „მრავალჟამიერს" მღერიან, ჭიქა ყველასთან ერთად ასწიეთ.
მოკლედ
ქართული მრავალხმიანობა უნიკალური ტრადიციაა, იუნესკოს მიერ აღიარებული და კოსმოსშიც კი გაგზავნილი. ხალხური ცეკვები სანახაობრივი და აზრით სავსეა. დაესწარით სუხიშვილების ან პოლიფონიის ანსამბლის გამოსვლას თბილისში, მოისმინეთ საკვირაო მსახურება და შეეცადეთ სოფლის სუფრაზე მოხვდეთ — იქ მოისმენთ, როგორ მღერის საქართველო სინამდვილეში.
