სამხრეთ საქართველოს პატარა სოფელ დმანისს მთელი მსოფლიოს პალეოანთროპოლოგები იცნობენ. აქ, ორ მდინარეს შორის კონცხზე, აღმოაჩინეს დაახლოებით 1,8 მილიონი წლის ადამიანების ნაშთები — აფრიკის გარეთ ადამიანის არსებობის ერთ-ერთი უძველესი ცნობილი მტკიცებულება. ამ უძველესი ფენის თავზე კი შუა საუკუნეების სავაჭრო ქალაქის ნანგრევები დგას. ეს სტატია უცხოელ სტუმრებსაც და ადგილობრივ მოგზაურებსაც გამოადგება. გიამბობთ, რა ვნახოთ დმანისში და როგორ მივიდეთ იქ.
რატომ არის დმანისი ასე მნიშვნელოვანი
დმანისის აღმოჩენებამდე ბევრი მეცნიერი თვლიდა, რომ პირველმა ადამიანებმა აფრიკა გაცილებით გვიან დატოვეს, უკვე უფრო განვითარებული ტექნოლოგიებითა და დიდი ტვინით. დმანისის აღმოჩენებმა აჩვენა, რომ ძალიან ადრეული ადამიანები შედარებით მცირე ტვინითა და მარტივი ქვის იარაღებით კავკასიაში უკვე დაახლოებით 1,8 მილიონი წლის წინ ცხოვრობდნენ.
მთავარი მოვლენები:
- 1991 წელი — აღმოჩენილია უძველესი ადამიანის ქვედა ყბა.
- 1990-იანი წლების ბოლო — 2000-იანი წლები — აღმოჩენილია რამდენიმე თავის ქალა და მრავალი ძვალი.
- 2013 წელი — გამოქვეყნდა „მე-5 თავის ქალის" აღწერა — ამ ასაკის ადრეული ადამიანის ერთ-ერთი ყველაზე სრული თავის ქალისა. მან ფართო სამეცნიერო დისკუსია გამოიწვია იმაზე, რამდენად მრავალფეროვანი იყვნენ Homo-ს გვარის ადრეული წარმომადგენლები.
დმანისელ ადამიანებს ხშირად Homo erectus-ს მიაკუთვნებენ (ზოგჯერ იყენებენ სახელს Homo erectus georgicus). მათთან ერთად აღმოჩენილია გადაშენებული ცხოველების — ხმალკბილა კატების, უძველესი ცხენების, მარტორქების, ჟირაფისებრთა და სხვათა ძვლები, ასევე ათასობით ქვის იარაღი.
რა ვნახოთ
გათხრების ადგილი
გათხრების უბანი სპეციალური პავილიონითაა დაცული, სადაც შეგიძლიათ ნალექების ფენები ნახოთ და გაიგოთ, როგორ მუშაობენ არქეოლოგები. ზაფხულში აქ ხშირად საერთაშორისო გუნდების მონაწილეობით მიმდინარეობს გათხრები.
მუზეუმი
ნაკრძალის ტერიტორიაზე არის ექსპოზიცია თავის ქალების ასლებით, აღმოჩენების შესახებ ინფორმაციითა და რეკონსტრუქციებით. ყველაზე ძვირფასი აღმოჩენების ორიგინალები საქართველოს ეროვნულ მუზეუმში ინახება თბილისში — მათი ნახვა იქ შეიძლება.
შუა საუკუნეების ნაქალაქარი
იმავე კონცხზე დგას შუა საუკუნეების დმანისის ნანგრევები — ოდესღაც აყვავებული სავაჭრო ქალაქისა აღმოსავლეთსა და დასავლეთს შორის გზაზე. შემორჩენილია:
- ქალაქის კედლები და კარიბჭე;
- აბანოების, საცხოვრებელი კვარტლების, სახელოსნოების ნაშთები;
- მიწისქვეშა სათავსები და ცისტერნები.
ქალაქმა შუა საუკუნეებში აყვავება განიცადა, მაგრამ შემოსევების დროს გაპარტახდა და თანდათან დაკნინდა.
დმანისის სიონი
დმანისის სიონი მეექვსე საუკუნის ბაზილიკაა მოგვიანო მინაშენებითა და ჩუქურთმით. ტაძარი ხეობის თავზე დგას და მიმდებარე მთების ფონზე შესანიშნავად გამოიყურება.
როგორ მივიდეთ
- მანქანით — თბილისიდან დაახლოებით 1,5–2 საათი (დაახლოებით 90 კმ) მარნეულის ან ბოლნისის გავლით.
- მარშრუტკით — თბილისის ავტოსადგურიდან დაბა დმანისამდე, შემდეგ ტაქსით ნაკრძალამდე (რამდენიმე კილომეტრი).
- ტურით — ბევრი სააგენტო დმანისს ქვემო ქართლის ერთდღიან მოგზაურობებში რთავს.
რჩევა: მოგზაურობამდე ნაკრძალის სამუშაო საათები დააზუსტეთ — ისინი შეიძლება სეზონისა და გათხრების მიხედვით იცვლებოდეს.
რა ვნახოთ ახლოს
- ბოლნისის სიონი — საქართველოს ერთ-ერთი უძველესი შემორჩენილი ეკლესია (V საუკუნე) ასომთავრული წარწერებით.
- ბირთვისის კანიონი — კლდოვანი წარმონაქმნები და ციხის ნანგრევები, შესანიშნავი ლაშქრობა.
- წალკის წყალსაცავი და დაშბაშის კანიონი — ზეგანზე გამავალ გზაზე.
- მადათაფა და ჯავახეთის ტბები — თუ სამხრეთ-დასავლეთისკენ აგრძელებთ გზას.
ერთდღიანი მარშრუტი
- თბილისიდან გასვლა დილით.
- ბოლნისის სიონი — 30–40 წუთი.
- დმანისი — 2–3 საათი: გათხრები, მუზეუმი, ნაქალაქარი, სიონი.
- სადილი ადგილობრივ კაფეში.
- უკან დაბრუნებისას — ბირთვისის კანიონი (თუ ძალა დაგრჩათ) ან წალკა.
- საღამოს დაბრუნება თბილისში.
პრაქტიკული რჩევები
- ფეხსაცმელი: კომფორტული, ნაქალაქარზე ქვებზე მოგიწევთ სიარული.
- მზე: ზეგანზე ჩრდილი ცოტაა — თავსაბურავი, კრემი, წყალი.
- საკვები: ინფრასტრუქტურა მოკრძალებულია — თან წაიღეთ საჭმელი.
- გიდი: გიდთან ან ნაკრძალის ექსკურსიამძღოლთან ერთად აღმოჩენების მნიშვნელობას გაცილებით უკეთ გაიგებთ.
- ამინდი: გაზაფხულსა და შემოდგომაზე განსაკუთრებით კომფორტულია; ზაფხულში ცხელა, ზამთარში ზეგანზე ცივა და ქარია.
ვისთვის არის ეს მოგზაურობა
- ისტორიისა და არქეოლოგიის მოყვარულებისთვის.
- ბავშვიანი ოჯახებისთვის — უძველესი ადამიანებისა და გადაშენებული ცხოველების თემა სკოლის მოსწავლეებისთვის საინტერესოა.
- მათთვის, ვისაც უკვე ნანახი აქვს მცხეთა, ყაზბეგი და კახეთი და რაიმე ახალი სურს.
მოკლედ
დმანისი ის ადგილია, სადაც კაცობრიობის ისტორია აფრიკის გარეთ თითქმის 1,8 მილიონი წლის წინ იწყება. აქ შეიძლება გათხრების ადგილის, ცნობილი თავის ქალების ასლებიანი მუზეუმის, შუა საუკუნეების სავაჭრო ქალაქის ნანგრევებისა და ხეობის თავზე მდგარი მეექვსე საუკუნის ბაზილიკის ნახვა. მოგზაურობა თბილისიდან ერთ დღეს იკავებს და ადვილად ეთავსება ბოლნისსა და ბირთვისის კანიონს. ეს საქართველოს ერთ-ერთი ყველაზე ნაკლებად შეფასებული და ამავდროულად უმნიშვნელოვანესი ადგილია.
