საქართველოში მოგზაურობისას ათობით ტაძარს ნახავთ. თავიდან შეიძლება ერთმანეთის მსგავსი მოგეჩვენოთ: ქვის კედლები, კონუსური გუმბათი მაღალ ყელზე. მაგრამ თუ რამდენიმე ძირითადი თავისებურება იცით, ყოველი ტაძარი საკუთარ ისტორიას მოგიყვებათ — თავის ეპოქაზე, ოსტატებსა და ქტიტორებზე. ეს გზამკვლევი უცხოელ სტუმრებსაც და ადგილობრივ მოგზაურებსაც დაეხმარება ქართული საეკლესიო ხუროთმოძღვრების „წაკითხვაში".
ქართული ტაძრების მთავარი ნიშნები
- ქვა — სხვადასხვა ელფერის თლილი ქვა: ოქროსფრიდან და ვარდისფრიდან მომწვანომდე.
- მაღალი ყელი და კონუსური გუმბათი — ქართული ტაძრების ცნობადი სილუეტი.
- ქვაზე კვეთა ფასადებზე — ჯვრები, ორნამენტები, მცენარეული მოტივები, ზოგჯერ ადამიანებისა და ცხოველების ფიგურები.
- ჯვარგუმბათოვანი გეგმა განვითარებულ შუა საუკუნეებში.
- ფრესკები შიგნით — ბევრ ტაძარში სხვადასხვა საუკუნის მოხატულობაა შემორჩენილი.
- თავშეკავებულობა — გარე დეკორი გარკვეულ ადგილებზეა კონცენტრირებული (სარკმლები, პორტალები, აღმოსავლეთის ფასადი) და არა ყველაფერზე.
ადრეული ბაზილიკები (IV–VI საუკუნეები)
საქართველოს პირველ ქრისტიანულ ტაძრებს ბაზილიკების ფორმით აგებდნენ — წაგრძელებული სწორკუთხა დარბაზები.
- ბოლნისის სიონი (V საუკუნე) — საქართველოს ერთ-ერთი უძველესი შემორჩენილი ეკლესია მნიშვნელოვანი ასომთავრული წარწერებით.
- არსებობდა განსაკუთრებული ტიპიც — „სამეკლესიანი ბაზილიკა", სადაც ცენტრალური დარბაზი გვერდითებისგან მთლიანი კედლებით არის გამოყოფილი.
ჯვრის ტიპი (VI–VII საუკუნეები)
მცხეთის თავზე აღმართული ჯვრის მონასტერი (VI საუკუნის ბოლო — VII საუკუნის დასაწყისი) ადრეული შუა საუკუნეების ხუროთმოძღვრების შედევრი და ტაძრების მთელი ტიპის ნიმუშია.
თავისებურებები:
- ტეტრაკონქი — ჯვრის ფორმის გეგმა ოთხი ნახევარწრიული აფსიდით;
- აფსიდებს შორის — კუთხის ნიშები, რომლებიც პატარა სათავსებისკენ მიდის;
- გუმბათი რვაწახნაგა ყელზე;
- ფასადებზე რელიეფები ქტიტორების გამოსახულებებით.
მსგავს ტაძრებს საქართველოსა და მეზობელი ქვეყნების სხვა ადგილებშიც აგებდნენ — ჯვარი მისაბაძ ნიმუშად იქცა.
„ბნელი საუკუნეები" და ძიებები (VIII–X საუკუნეები)
არაბთა ბატონობის პერიოდში ნაკლებს აშენებდნენ, მაგრამ ხუროთმოძღვრება ვითარდებოდა: ტაძრები შენდებოდა ტაო-კლარჯეთის მონასტრებში (ახლანდელი ჩრდილო-აღმოსავლეთ თურქეთი), სადაც მომავალი ოქროს ხანის სტილი ყალიბდებოდა. ამ დროს ვითარდებოდა ჯვარგუმბათოვანი ტიპი.
ოქროს ხანა (XI–XIII საუკუნეები)
საქართველოს გაერთიანების შემდეგ დიდი ტაძრების მშენებლობა დაიწყო:
- ბაგრატის ტაძარი ქუთაისში (ნაკურთხია XI საუკუნის დასაწყისში) — ქვეყნის გაერთიანების სიმბოლო.
- სვეტიცხოველი მცხეთაში (1010–1029, ხუროთმოძღვარი არსუკიძე) — საქართველოს მთავარი ტაძარი, მეფეთა კურთხევისა და დაკრძალვის ადგილი.
- ალავერდი კახეთში (XI საუკუნე) — საქართველოს ერთ-ერთი ყველაზე მაღალი შუა საუკუნეების ტაძარი.
- სამთავისი (XI საუკუნე) — ცნობილია თავისი აღმოსავლეთის ფასადით დახვეწილი ჩუქურთმით, დეკორატიული თაღებითა და ჯვრით.
- გელათი (დააარსა დავით აღმაშენებელმა 1106 წელს) — მონასტერი და აკადემია, ცნობილი ღვთისმშობლის მოზაიკით და ფრესკებით.
დამახასიათებელი ნიშნები:
- წაგრძელებული პროპორციები, ზემოთ სწრაფვა;
- დეკორატიული თაღედები ფასადებზე;
- მდიდარი ჩუქურთმა სარკმლების გარშემო და აღმოსავლეთის ფასადზე, განსაკუთრებით დიდი დეკორატიული ჯვარი;
- სამკუთხა (რომბისებრი) ნიშები ფასადებზე, რომლებიც გარედან შიდა სტრუქტურას ასახავს.
გვიანი შუა საუკუნეები (XIV–XVIII საუკუნეები)
მონღოლთა შემოსევების შემდეგ უფრო მოკრძალებულად აშენებდნენ, მაგრამ საინტერესო ძეგლები გაჩნდა:
- გერგეტის სამება (XIV საუკუნე) — ტაძარი დაახლოებით 2170 მ სიმაღლეზე მყინვარწვერის ხედით.
- ანანური (XVII საუკუნე) — ციხე ტაძრებით, მდიდარი ჩუქურთმით შემკული: ვაზი, ჯვრები, ფანტასტიკური ცხოველები.
- ბევრ ტაძარს ნგრევის შემდეგ აღადგენდნენ და გადააკეთებდნენ.
სვანური ეკლესიები
სვანეთში ათობით პატარა ეკლესიაა შემორჩენილი — ხშირად პატარა ოთახის ზომის, მაგრამ მშვენიერი ფრესკებით შიგნით და გარეთ, ასევე უძველესი ხატებითა და ჯვრებით. ბევრი მათგანი შუა საუკუნეების საგანძურის საცავია, რომელსაც სვანები ომების დროს მთაში მალავდნენ.
ფრესკები
ქართული ფრესკები ცალკე სამყაროა. ყურადღება მიაქციეთ:
- ქტიტორთა პორტრეტებს — მეფეებისა და დიდებულებისა, რომლებმაც ტაძარი ააშენეს (მაგალითად, თამარ მეფე ვარძიასა და ბეთანიაში);
- ქართულ წარწერებს გამოსახულებების გვერდით;
- სხვადასხვა სკოლას — მკაცრი ადრეულიდან უფრო ფერწერულ გვიანდელამდე.
საუკეთესო ფრესკებია გელათში, ვარძიაში, უბისაში, ატენის სიონში, ბეთანიასა და სვანურ ეკლესიებში.
თანამედროვე ტაძრები
წმინდა სამების საკათედრო ტაძარი თბილისში (ნაკურთხია 2004 წელს) მსოფლიოს ერთ-ერთი უდიდესი მართლმადიდებლური ტაძარია. ის ტრადიციულ ქართულ სტილშია აგებული, მაგრამ უზარმაზარი მასშტაბით.
როგორ „წავიკითხოთ" ტაძარი: მოკლე შპარგალკა
- შეხედეთ გეგმას: წაგრძელებული დარბაზი — ბაზილიკა; ჯვარი ოთხი მომრგვალებული ბოლოთი — ჯვრის ტიპი; სწორკუთხედი ცენტრში გუმბათით — ჯვარგუმბათოვანი ტაძარი.
- აღმოსავლეთის ფასადი: იპოვეთ დეკორატიული ჯვარი და ჩუქურთმა — ოქროს ხანის ოსტატების სიამაყე.
- გუმბათი: მაღალი ყელი და კონუსური სახურავი — ქართული ფირმული ნიშანი.
- სარკმლები და პორტალები: აქ არის ჩუქურთმა კონცენტრირებული.
- შიგნით: ეძებეთ ფრესკები ქტიტორთა პორტრეტებითა და ქართული წარწერებით.
მარშრუტი ხუროთმოძღვრების მიხედვით
- მცხეთა — ჯვარი და სვეტიცხოველი (ერთი დღე თბილისიდან).
- სამთავისი — გორისკენ მიმავალ გზაზე.
- ქუთაისი — ბაგრატი და გელათი.
- კახეთი — ალავერდი, ნეკრესი, იყალთო.
- ყაზბეგი — გერგეტი.
- ანანური — ყაზბეგისკენ მიმავალ გზაზე.
- სვანეთი — პატარა ეკლესიები ფრესკებით.
ეტიკეტი
გახსოვდეთ, რომ ტაძრების უმეტესობა მოქმედია: ჩაიცვით მოკრძალებულად, ქალებმა თავი დაიფარონ, ილაპარაკეთ ჩუმად და გადაღების წესები დააზუსტეთ.
მოკლედ
ქართულმა საეკლესიო ხუროთმოძღვრებამ გზა გაიარა ადრეული ბაზილიკებიდან და ჯვრის გენიალური ტეტრაკონქიდან ოქროს ხანის დიდებულ ტაძრებამდე — ბაგრატი, სვეტიცხოველი, ალავერდი, სამთავისი და გელათი, — შემდეგ კი გვიანი შუა საუკუნეების მოკრძალებულ, მაგრამ მშვენიერ ტაძრებამდე და ფრესკებიან სვანურ ეკლესიებამდე. ყურადღება მიაქციეთ გეგმას, გუმბათს, აღმოსავლეთის ფასადსა და ჩუქურთმას — და ყოველი ტაძარი საკუთარ ისტორიას მოგიყვებათ.
