ხევსურეთი საქართველოს ჩრდილო-აღმოსავლეთით, მთავარი კავკასიონის ქედთან მდებარე მთის მხარეა. დიდი ხნის განმავლობაში ის ქვეყნის ერთ-ერთი ყველაზე იზოლირებული ადგილი იყო: ზამთარში გზებს თოვლი ფარავს, ზაფხულში კი აქ მხოლოდ მაღალი უღელტეხილით მოხვდებით. სწორედ ამიტომ ყველაზე კარგად სწორედ აქ შემორჩა ქვის სოფელ-ციხეები, უძველესი ტრადიციები და ხევსურების განსაკუთრებული ყოფა. თუ სულ სხვა საქართველოს ნახვა გინდათ — მკაცრს, მდუმარეს და დიდებულს, — ხევსურეთში წადით.
ცოტა რამ ხევსურებზე
ხევსურები საუკუნეების განმავლობაში მთაში ცხოვრობდნენ და ქვეყნის ჩრდილოეთ საზღვრებს იცავდნენ. ისინი მეომრული კულტურით, საკუთარი სამართლითა და ჩვეულებებით, ასევე ჯვრებითა და ორნამენტებით ნაქარგი ფერადი ტანსაცმლით იყვნენ ცნობილი. ხევსურეთში დღემდე პატივს სცემენ ადგილობრივ სალოცავებს — ხატებს (ჯვრებს), სადაც დღესობები ლუდით, შესაწირავითა და სიმღერებით იმართება. დღეს ბევრი სოფელი ზამთარში ცარიელდება, მაგრამ ზაფხულში ოჯახები ბრუნდებიან, სასტუმრო სახლები კი ტურისტებს იღებენ.
შატილი
შატილი ხევსურეთის მთავარი მარგალიტია — შუა საუკუნეების სოფელ-ციხე: ათობით ქვის კოშკი და საცხოვრებელი სახლი, ერთმანეთზე მჭიდროდ მიკრული და გასასვლელებით დაკავშირებული. შორიდან ის მდინარე არღუნის ნაპირზე მდგარ ერთიან ქვის ციხე-დარბაზს ჰგავს. შატილი ჩრდილოეთის მთების წინ უკანასკნელი ფორპოსტი იყო და ერთიან მთლიანობად იცავდა თავს.
დღეს სახლების ნაწილი აღდგენილი და სასტუმრო სახლებად არის ქცეული, ირგვლივ პატარა კაფეები გაჩნდა. გაისეირნეთ ვიწრო ქვის გასასვლელებში, ადით სოფლის თავზე სადამკვირვებლო წერტილებზე და ნახეთ, როგორ ეცემა შუქი კედლებს მზის ჩასვლისას.
მუცო
მუცო მიტოვებული სოფელ-ციხეა, შატილიდან დაახლოებით 12 კილომეტრში, ციცაბო კლდოვან ქედზე შეფენილი. კოშკები და სახლები თითქმის ვერტიკალურ კლდეზე დგას, მათკენ ციცაბო ბილიკი ადის. ნაგებობების ნაწილი აღდგენილია, ზემოთ ასვლა კი არდოტის ხეობის განსაცვიფრებელი ხედებით ჯილდოვდება. ასვლას დაახლოებით ერთი საათი სჭირდება — საჭიროა მოხერხებული ფეხსაცმელი და სიმაღლის შიშის არქონა.
ანატორის აკლდამები
შატილსა და მუცოს შორის გზაზე, მდინარის თავზე ფერდობზე, დგას ანატორის აკლდამები — ქვის პატარა სამარხი სახლები. ადგილობრივი გადმოცემით, შავი ჭირის ეპიდემიის დროს სოფლის მცხოვრებლები ამ აკლდამებში შედიოდნენ, რომ სხვები არ დაესნებოვნებინათ, და იქ ბოლომდე რჩებოდნენ. შიგნით დღესაც ჩანს ნეშტები. ადგილი მშვიდი და სევდიანია — პატივისცემით მოიქეცით.
როგორ მივიდეთ
ხევსურეთის გზა საქართველოს სამხედრო გზიდან ჟინვალთან იწყება: ფშავის არაგვის ხეობაში უხვევთ, გაივლით ბარისახოს, შემდეგ კი დათვისჯვრის უღელტეხილზე (დაახლოებით 2700 მეტრი) ადიხართ. უღელტეხილიდან დაშვება შატილამდე მიდის.
- გზაში დრო: თბილისიდან დაახლოებით 4–5 საათი.
- გზის მდგომარეობა: გზის ნაწილი ხრეშიანია სერპანტინებით, განსაკუთრებით უღელტეხილზე. საჭიროა ჯიპი ან ძალიან გამოცდილი მძღოლი.
- გზის სეზონი: უღელტეხილი ჩვეულებრივ დაახლოებით ივნისიდან ოქტომბრამდეა ღია; დანარჩენ დროს მას თოვლი კეტავს. ვადები ამინდზეა დამოკიდებული.
- საზოგადოებრივი ტრანსპორტი: ზაფხულში თბილისიდან შატილამდე ზოგჯერ მარშრუტკა დადის, მაგრამ იშვიათად — წინასწარ დააზუსტეთ. უფრო საიმედოა მძღოლის 2–3 დღით დაქირავება.
სად დავრჩეთ
შატილსა და მიმდებარე სოფლებში სასტუმრო სახლებია ძველ კოშკებსა და მარტივ სახლებში. პირობები მოკრძალებულია, მაგრამ შინაური საჭმლითა და განსაცვიფრებელი ხედებით. სეზონზე ადგილები იწურება — დაჯავშნეთ წინასწარ. ღამის გათევა ბარისახოშიც ან კემპინგშიც შეიძლება.
წესები და ჩვეულებები
- სალოცავები (ხატები). ხევსურების ბევრი წმინდა ადგილი ქალებისთვის, ზოგჯერ კი უცხოებისთვისაც დახურულია. არასოდეს შეხვიდეთ შემოღობილ სალოცავებში, ნუ შეეხებით ნივთებს და ნუ გადაიღებთ რიტუალებს ნებართვის გარეშე.
- სტუმართმოყვარეობა. ხევსურები ძალიან სტუმართმოყვარეები არიან, მაგრამ თავშეკავებასა და პატივისცემას აფასებენ.
- სასაზღვრო ზონა. შატილი რუსეთის (ჩეჩნეთის) საზღვართან ახლოსაა. გზაზე შეიძლება დოკუმენტები შეამოწმონ — თან იქონიეთ პასპორტი.
- ნაგავი. მთელი ნაგავი თან წაიღეთ — მთაში გატანის სისტემა არ არის.
ლაშქრობა
ხევსურეთი სალაშქროდ შესანიშნავი მხარეა:
- შატილი — მუცო ფეხით ხეობის გასწვრივ;
- გადასვლა როშკა — აბუდელაურის ტბები — ჭაუხის უღელტეხილი — ჯუთა ყაზბეგში;
- მრავალდღიანი გადასვლა თუშეთში ატსუნტას უღელტეხილით — მხოლოდ გამოცდილთათვის და გიდთან ერთად.
დღესასწაულები
ზაფხულში ხევსურეთში ადგილობრივი დღესობები იმართება, მათ შორის ათენგენობა ივლისში. ეს ტრადიციული სიმღერებისა და რიტუალების ნახვის შანსია, მაგრამ გახსოვდეთ: სტუმარი ხართ და ყველა რიტუალი უცხო თვალისთვის არ არის განკუთვნილი.
როდის წავიდეთ
ივლისი–სექტემბერი საუკეთესო დროა: გზა ღიაა, ამინდი სტაბილურია, მდელოები მწვანე. ივნისსა და ოქტომბერში უღელტეხილზე თოვლი შესაძლებელია. ზამთარში მხარე პრაქტიკულად მიუწვდომელია.
რა წავიღოთ
- თბილი ტანსაცმელი ზაფხულშიც — მთაში ღამეები ცივია;
- საწვიმარი;
- ნაღდი ფული — ბანკომატები არ არის;
- საგზალი;
- პასპორტი;
- აფთიაქი და გულისრევის საწინააღმდეგო საშუალება სერპანტინებისთვის.
მოკლედ
ხევსურეთი შატილის ქვის კოშკებია, კლდეზე შეფენილი მუცოს ციხე, ანატორის აკლდამების სიჩუმე და დათვისჯვრის უღელტეხილის გზა, რომელიც დიდხანს გამახსოვრდებათ. ჩამოდით ზაფხულში, დაიქირავეთ საიმედო მძღოლი, პატივი ეცით ადგილობრივ სიწმინდეებს — და ნახავთ საქართველოს, რომელიც გზამკვლევების უმეტესობაში არ არის.
